[01 | 00:00:00.150] Zero-Click: สปายแวร์ที่ไม่ต้องรอให้คุณคลิก สวัสดีค่ะ ยินดีต้อนรับสู่ชุด รู้เท่าทัน Spyware ลองนึกภาพตามนะคะ โทรศัพท์ของคุณวางอยู่บนโต๊ะ หน้าจอดับ คุณไม่ได้แตะมันเลยทั้งคืน เช้ามา ทุกอย่างดูปกติ แต่ระหว่างคืน มีข้อความหนึ่งเข้ามา แล้วหายไปเอง คุณไม่เคยเห็นมัน ไม่เคยกดอะไร แต่ข้อความ รูปภาพ ตำแหน่ง แม้แต่ไมโครโฟนของคุณ อาจไม่ใช่ของคุณคนเดียวอีกต่อไปแล้ว นี่คือสิ่งที่เรียกว่า zero-clickค่ะ ก่อนเริ่ม ขอบอกไว้ก่อนนะคะ ชุดนี้เป็นเนื้อหาเพื่อการป้องกัน เราจะอธิบายกลไกในระดับแนวคิด ให้เข้าใจว่าทำไมมันอันตราย และป้องกันอย่างไร โดยไม่มีขั้นตอนหรือโค้ดสำหรับโจมตีใดๆค่ะ ชุดนี้มีสามตอนค่ะ ตอนนี้เราจะเข้าใจพื้นฐานก่อน ว่าการเจาะโดยไม่ต้องคลิกเป็นไปได้อย่างไร ตอนสอง ถอดบทเรียนจากเคสจริงที่นักวิจัยเปิดเผย และตอนสาม วิธีตรวจจับและป้องกัน ทั้งระดับคนและระดับองค์กรค่ะ [03 | 00:00:57.260] สองแบบของการเจาะโทรศัพท์ ก่อนอื่น ทำความรู้จักสองแบบนี้ก่อนนะคะ แบบแรกคือ one-click ผู้โจมตีต้องหลอกให้เราทำอะไรบางอย่าง เช่น กดลิงก์ในข้อความที่ดูน่าเชื่อ หรือเปิดไฟล์แนบ สปายแวร์รุ่นแรกๆ ใช้วิธีนี้เป็นหลัก แบบที่สองคือ zero-click แค่ข้อมูลบางอย่างส่งมาถึงเครื่อง ก็พอแล้วค่ะ เหยื่อไม่ต้องกดอะไรเลย ตรงนี้สำคัญมากค่ะ เพราะการฝึกให้คนไม่กดลิงก์แปลกๆ ซึ่งเป็นวิธีป้องกันหลักของภัยแบบแรก แทบไม่ช่วยอะไรกับแบบที่สอง และร่องรอยก็น้อยมาก บางครั้งข้อความที่ใช้โจมตีถูกลบทิ้งเองด้วย แต่ก็มีข้อดีอยู่ข้อหนึ่งนะคะ zero-click แพงมาก ผู้โจมตีจึงไม่ได้ใช้กับทุกคน แต่เลือกใช้กับเป้าหมายเฉพาะ ซึ่งเดี๋ยวเราจะคุยกันว่าเป็นใครค่ะ [04 | 00:01:42.540] ช่องทางที่เครื่องประมวลผลให้อัตโนมัติ คำถามคือ ถ้าเราไม่ได้กดอะไรเลย แล้วมันเข้ามาทางไหนคะ คำตอบคือ ทุกวันนี้โทรศัพท์ทำงานแทนเราเยอะมาก ตั้งแต่ก่อนที่เราจะหยิบมันขึ้นมาดู ช่องทางแรก ข้อความและไฟล์แนบ พอมีรูปส่งมา เครื่องต้องแกะไฟล์อ่านเพื่อทำภาพตัวอย่างเล็กๆ ให้เราเห็น ทั้งรูปภาพ PDF หรือฟอนต์ ช่องทางที่สอง การโทรผ่านแอป สัญญาณเรียกสายถูกประมวลผลตั้งแต่ตอนเครื่องดัง ก่อนที่เราจะกดรับ ช่องทางที่สาม พรีวิวลิงก์และไฟล์ที่แชร์มา ช่องทางที่สี่ โฆษณา ซึ่งจะเป็นเรื่องใหญ่ในตอนหน้าค่ะ โฆษณาถูกแสดงผลในแอปและเว็บเองโดยเราไม่ได้กด ช่องทางที่ห้า บัตรใน Wallet หรือไฟล์รูปแบบเฉพาะทาง และสุดท้าย สัญญาณไร้สายอย่างบลูทูธ ไวไฟ หรือชิปสื่อสารของโทรศัพท์เอง ทีนี้มาดูหัวใจของปัญหากันค่ะ ลองคิดแบบนี้นะคะ ไฟล์หนึ่งไฟล์ ก็เหมือนชุดคำสั่งที่บอกเครื่องว่า ให้วาดอะไร ตรงไหน ขนาดเท่าไร ตัวที่อ่านคำสั่งพวกนี้เรียกว่า parser หรือตัวแกะไฟล์ ถ้าตัวแกะไฟล์มีจุดบกพร่อง เช่น เชื่อตัวเลขขนาดที่ไฟล์บอก โดยไม่ตรวจซ้ำ คนที่จงใจทำไฟล์ผิดรูปแบบ ก็อาจทำให้มันเขียนข้อมูลล้นออกไปนอกพื้นที่ที่จองไว้ แล้วเสียการควบคุมได้ แถมรูปแบบไฟล์บางชนิดเก่ากว่าสมาร์ตโฟนเสียอีก และโค้ดส่วนนี้มักเขียนด้วยภาษาที่ต้องจัดการหน่วยความจำเอง ความผิดพลาดเรื่องหน่วยความจำแบบนี้แหละค่ะ ที่เป็นช่องโหว่ยอดนิยมของสปายแวร์ระดับสูง [06 | 00:03:11.390] หนึ่งช่องโหว่ไม่พอ: ต้องต่อกันเป็นห่วงโซ่ หลายคนอาจคิดว่า เจอช่องโหว่เดียวก็จบ แต่โทรศัพท์ยุคนี้ออกแบบมาเป็นชั้นๆ ค่ะ ผู้โจมตีจึงต้องต่อช่องโหว่หลายตัวเป็นห่วงโซ่ ขั้นแรก ส่งข้อมูลเข้ามาทางช่องทางใดช่องทางหนึ่ง ขั้นที่สอง เจาะตัวแกะไฟล์ให้รันโค้ดได้ แต่ระบบสมัยใหม่จะขังตัวแกะไฟล์ไว้ในกรง ที่เรียกว่า sandbox ให้แตะอะไรได้น้อยที่สุด ขั้นที่สามจึงต้องหาทางหนีออกจากกรงนี้ให้ได้ ขั้นที่สี่ ยึดสิทธิ์สูงสุดของระบบ คือแกนกลางที่เรียกว่า kernel พอถึงตรงนี้ ก็ฝังสปายแวร์ได้ ขั้นที่ห้า และขั้นสุดท้าย ลบร่องรอย เช่น ลบข้อความที่ใช้โจมตีทิ้งค่ะ ทั้งหมดนี้อาจเกิดขึ้นภายในไม่กี่วินาที ตอนหน้าจอยังดับอยู่ เข้ามาได้แล้วทำอะไรได้บ้างคะ เริ่มจากแชต ข้อนี้คนเข้าใจผิดเยอะค่ะ การเข้ารหัสแบบต้นทางถึงปลายทาง ปกป้องข้อมูลระหว่างทาง แต่ถ้าตัวเครื่องถูกยึด สปายแวร์ก็อ่านข้อความบนหน้าจอได้ หลังถอดรหัสเรียบร้อยแล้ว เปิดไมโครโฟนและกล้อง ติดตามตำแหน่ง ขโมยโทเคนและรหัสผ่าน เพื่อเข้าบัญชีคลาวด์ต่อ และเก็บไฟล์ทั้งเครื่อง แต่มีข้อสังเกตที่น่าสนใจค่ะ สปายแวร์หลายตัวอยู่แค่ในหน่วยความจำ ไม่ฝังลงดิสก์ เพื่อไม่ให้ทิ้งร่องรอย ผลคือ รีบูตเครื่องแล้วมันหายไป แต่ผู้โจมตีก็ส่งมาใหม่ได้ เราจะกลับมาพูดเรื่องนี้ในตอนที่สาม [08 | 00:04:35.280] ตลาดของสปายแวร์ระดับสูง มาดูเรื่องเงินกันบ้างค่ะ ห่วงโซ่ zero-click สำหรับโทรศัพท์รุ่นใหม่ ถูกซื้อขายกันในราคาหลายล้านดอลลาร์ ในตลาดซื้อขายช่องโหว่ เพราะหายากและใช้ได้ไม่นาน พอผู้ผลิตแพตช์ ก็ต้องหาใหม่ ด้วยราคาขนาดนี้ จึงใช้กับเป้าหมายที่คัดมาแล้ว อย่างกรณี WhatsApp ปี 2025 ทางบริษัทแจ้งว่ามีผู้ได้รับผลกระทบไม่ถึงสองร้อยคนทั่วโลก และใกล้ตัวเรามากค่ะ ปี 2022 นักวิจัยจาก Citizen Lab ร่วมกับ iLaw และ DigitalReach ยืนยันว่ามีคนไทยอย่างน้อยสามสิบคน ทั้งนักกิจกรรม นักวิชาการ และทนายความ ถูกเจาะด้วยสปายแวร์ Pegasus ในช่วงปี 2020 ถึง 2021ค่ะ แล้วคนทั่วไปอย่างเราล่ะ เกี่ยวด้วยไหมคะ ถ้าดูจากเป้าหมายหลัก ก็คือ นักข่าว นักกิจกรรม ทนาย นักการเมือง ผู้บริหาร และเจ้าหน้าที่รัฐ แต่ช่องโหว่ไม่ได้เลือกคนนะคะ รูปภาพที่เจาะไอโฟนของนักข่าวได้ ก็เจาะไอโฟนรุ่นเดียวกันของเราได้ จนกว่าเราจะอัปเดต เทคนิคระดับรัฐเคยหลุดออกมาถึงมือกลุ่มอาชญากรแล้วในอดีต และบ่อยครั้ง คนที่โดนก่อนไม่ใช่ตัวเป้าหมาย แต่เป็นคนรอบตัว อย่างครอบครัว หรือผู้ช่วย ส่วนองค์กร ลองนึกดูนะคะว่า ใครในองค์กรของเราที่ถือข้อมูลที่คนอื่นอยากได้ ผู้บริหาร ฝ่ายกฎหมาย หรือทีมเจรจาธุรกิจ คนกลุ่มนี้แหละ ที่ตอนสามเราจะวางแผนป้องกันให้ค่ะ สรุปตอนแรกค่ะ zero-click ไม่ต้องให้เหยื่อทำอะไรเลย ประตูของมันคือสิ่งที่เครื่องอ่านให้อัตโนมัติ และผู้โจมตีต้องต่อช่องโหว่หลายตัวเป็นห่วงโซ่ มันแพง จึงเลือกเป้า แต่ช่องโหว่อยู่ในเครื่องของทุกคน ตอนหน้า เราจะไปดูเคสจริง ตั้งแต่สายที่ไม่ได้รับ ไปจนถึงโฆษณาที่ฝังสปายแวร์ แล้วเจอกันนะคะ